Ngũgĩ wa Thiong’o

Ña ndánáma ndichi: á ni xa ké kuu ña ndakaka ndichi na yuvi

 

Té xina’á vá’a ra na yuvi ra nixika ndiee ndi’i va na, mi tá xíka tákuu ndi’i kití iyo ndia vichin siki ndá’á rí xí’ín xiki xá’a ri. Na yuvi ra kama ka nixiyo na nuu leko chi nuu kuin chi nuu kini in ndikí. Xa’a ná chi nda’á na ra ndixa ní yachin xitá’á ña: inuú xitanii ndiee ña ra inuú nuu níxiyo tiva’vi ña: soko chi tie’e ka’á; kondo ndá’á chi kondo xa’a; sukun xá’a chin sukun nda’á; nda’á chi xa’a xí’ín u’un nduku níi váli nuu in nuu in ña ra nuu nduku vali kán íyo chíin. Ra mí tá nixiyo nduku nda’á na ra saá nixiyo tu nduku xa’a va, in kiin ña in nduku nda’á ché ra in saá ndiakua nixaa ña nduku nda’á lo’o ra saá nixikaa nda’á ra saá tu nixikaa xa’a va. Té xina’á ra nduku nda’á chée ra yachin ní xi nditá’án ña xí’í ña sava kán. Chiyo chi siin ra tá kuniña xí’ín ñani kuachí va xini taan ñá.

Ndia ndiá ka mií nuu kúni kuñu yuvi kuun ña ra nda’á chin xaa ra ndíso na ña kuaan na: a nuu yá’vi, a ve’e nuu kíya’vi ñaa, a nda’á itún a xiki ndaa ña. Tú ini tiakuí kúni kuñu ndasutiá ña a kuchi ña ra nda’á chin xaa ra ndákitá’án na sákánda na ña ná kaándiaa ña. Vií ní ndakitá’án tu’un ña ra inuú xachún va ña. Tá kúú ñá kúmani nuú kuñu ra ndúkú na ña nuu ná sava kán,  té kúni yuvi kaan ña ra yu’ú ke táxi tachi, té kúni kuñu kunisoo ña ra soo ké chíndieé tá’án, té kúni ña ta’ni ña ra ixtin ké sáchún, ra té kúni kuñu to’ni ña ra nduchí nuú ké chindieé tá’án.

Xaa kuiti ñá vii ní sáchún nda’á xí’ín xaa ra, tákúú ndi’i na sava kán ra ndixa lo’o nisaa ná. Xaa ñá kan ké nixíí ka na chindieé tá’án na xí’ín xaa chin nda’á. Xaa ñá sáa ini na ra nindákanini ña xaa chi nda’á kuna ndíso na kuaan na chí yó’ó kuaan na chí ikán, ra saá ké xaa ná ndaki’in tá’án yu’ú na ra kundasí na xaa chin nda’á.

Yáa ra nindatu’un ñá xiní nixa ké ‘sa ña, ra saá kú nuu xaa ñá ndátú’ún mií ndátú’ún in ña, ni chun ké ndieé ní vaa sáchún nda’á chi xaa. Saá kú nuú xaa nda’á chin xaa kundasí tá’án ña, xaa ñá kútíáa ña nuu tá’án ña nixa ndaku in ña nixa ndiáyá’vi in ña. Saá ra xaa níyaa va tu’un, nixa ka nduvi ña yo’ó nixa ka nduvi ña kan; ndá’á ra kútíáa ña nuu xá’a chi náni ní ña, kání ni ña, nduku nda’á ña ra náni ká ña nuu nduku xaa, ña yoo ra ndu’ú ña chin kuítí ña. Saá ra nixín tu na nduku xaa va, ra xaa ná xákundia na ¡nduku nda’á xí’i soko, nduku nda’á níi! Saá nixika na kundasí tá’án na na’á va’a, xa’a ñá kan ra té xíkana kuaan na ra tu’va sákáki’i tá’án na. Té ndii ra saá ví kunda ini na chi xaa kuiti ñá ndaku va ké kúndasí tá’án na, ñakan ké ndukú na ña mani nuu ná sava kán ña ná sandakú na chun xí’í na.

Yáa ké kachi nisa ké sa na ña ketá’á na. Tia ní vaa ndakanini ña, tákúndi’i na kindoo ini na. Ndísu ¿niñaa ké? Sava na kachi saá ná katá’án na, xaa xí’ín nda’á. Sava tu na kachi saá ná katá’án na xí’ín ichi, a ñá yo kó kama ka, a kunu tu na, a kusíki tu ná in siki ndichí, ndísu ni in mitú’ún ña yo’ó ni kíndóo ini na chi u’vi ní ña nuu xaa a nuu nda’á. Té ndii ra yáa kú tuku va ña nindatu’ún xini saa ke ndanii ná nixa ké sa na. Nda’á chin xaa kú na xíni ñú’ú ka’ndia niñaa ké sa na chin nakan ku na kétá’án. Saá kindoo ini uvi saá va na.

In nuu ndíka vaa ma’ñú yii, yachin yu’ú itia, ké ndakaya na ke’e tá’á na. Tákúú ndi’i na sava kán ra in xa su’va nuu va ná ni ké kuu chi tia ní ndaku kee tá’án na xaa xí’ín na nda’á. Na nduchínuú ku na xítónaní ná kué ndo’o na kétá’án; na soo kú na xíniso’o a ndiá ña kuu; ña ixtin kúú ña ndá ki’in xiko chíndieé tá’án ña xí’ín na sava kán; yáa ké xa íyo tu’va nda’yu: ¡Koto!

In káni lo’o va ra iní saá yii ikú kundaa ini na ña kúú, ndia ninu ndia ninu. Tákúú ndi’i kití kumi xaa kúú na xaa nuú; kití ná’nu ra níí rí iku kuíi xaa ri ña ná kunda ini na ña tákua rí váxi tondie’é va kúrí. Xaa tákúú ndi’i nuu kití: kuiin chin ndiva’yú chin má’a chin sindiki tiátan náni ndikí xí’ín sindiki ché kuítí ndikí chin leko chin, tiu’ú chin tiín. Saá tu kití íyo ini tiakuí va: tiaká chin koo ichí chin sa’va, ndakoo rí yu’ú itia ra ndakundee nduva ri tondie’é rí. Kití uvi xaa ta kúú nduxí ndá’vi chin nduxí ndoko su’ma sávikó rí su’ma rí xí’ín ndixin rí; saa vali in ní’i xíta rí nda’á itún; tikosó ra in káña yaa xíta rí. Tákúú tintóo chin tixaá chin timása chin tíkua’a xaa ra xa in káni xíka rí nuu ñu’ún xa in káni kuandaa rí ndika itún. Koo ñu’u kuéé ka vi xíka, in táxiin xíka rí, ndísu síkín ra in chó’ó chíkán xíka rí kán ndáva rí satau xa lo’o tu ndá rí nda’á itún va. Tákúú ndi’i na chánko ra in chó’ó chíkán ndáva na nda’á itún xíka na sásíki ná. Ndia itún ndoko xí’ín itún ndichi kué kué sákanda nu nda’á nú sákótia’a nú ra saáví xíkútuvi nú.

Saá xa’á xita yu’ú in yaa:

Ña yoo ké xá yó kúsii ini yo

Ña yoo ké xá yó kúsii ini yo

 

Ña yoo ké xá yó kúsii ini yo

Chi tákúú ndi’i yó ra

In nuu váxi va yó.

Nda’á chin xaa ra kindoo na kandíxa na ra sato’ó na yo ka mií satiaa va; saáa ná, kusúchí ini na ni kakín na kuachi ra in tá kué ní kuu saá koo va.

Nda’á kú ná xina xaa: tiin na in ndu’ú ra sandúva na nu ñu’ú. Ra na xaa kú na a tá in a uvi saá ná ra xíniñú’ú ndondiso na nu ra sákána na nu. Kuvi kata’an ná, kuvi nhindié tá’án na kuvi tu sachún nduku xaa va xí’ín na, nixa ka mí kuvi va ndísu ña xinu chun ké ndiá ya’vi. Nixikandukú na satúvi ná nu, chintá’ni na nu; xa ña yoo xa ña kan xa na nixika na ndísu nikúchun na ndondiso na nu, takua in yó’ó in káa va sa kánda na nu. Nda’á ra nduku ña tachi nuu yu’ú ra nixaku ndiaa ña xa’a. Saá ra na chiyo nda’á ra ni kenduu na ndatun ndatun sáñá’á na mií na ña kútíáa na, saá nduyachin na nuu ndú’ú ndu’ú ra xa chó’ó xa chíkán tiin na nu sakó’ni na. Siín ka ra ndondiso na nu ra sakó’ni na nu ndia ninu ma’ñú yii in ní’i ndákánda ini tákúú ndi’i na ndíta xító’ni. Xaa ná kútiaa na tín na nduú yutí ini in yaxín nduchí; chikaa na i’va xaa tíku; xavaa na nu’ni ndiee ndondiso na ndu’ú ná’nu vaa; savaa na kuxin ra sakaná na nu nuu xíka vaa, ra na nduku nda’á válí ra tákua kúsúchí ini na kuaan ini na xító’ni na. Ndiá saá ra na xaa ra tákua ndakundee na nda’ví xíto’ni na tákúú ndi’i ña xá na nda’á. Nda’á tákuu ndi’i na ndéé xítóndie’é ra in ní’i kátú ná nuu tá’án na kútíáa ini na, saá ra xaa ná siin xaa nisaa va ná. Ndisu ni nisaa va ini na chi in kuu mií na nda’á kútíáa na xíka na ra na xaa ndakunde ndákanini na nixa ké sa na satiaa na nuu ná ku’va kuáchi na ninu.

Saá ví ké ndukuita na xaa xí’ín na nduku xaa válí. Suví ña ndieé ví ké sa yó, kachi na su’va. Xakin na in tivi chéé ra kachi na saá chi na nda’á ra xíni ñú’ú kuiso na iní saá kuñu ra kee na xí’ín ña in xiyo yu’ú tivi ra kuun na xí’ín ña in ka xiyo yu’ú tivi. Suvi ñá ndieé vaa ví kúña ñaa, kachi na nda’á su’va. Saá ra nda kuañu na nda’á ñu’ú ra nda kuiso na iní saá kuñu ra, xaa ñá yachin tánii yu’ú chin nuu nu ñu’ú ra in ko’ni ndi’i yáka yu’ú, ixtin ra xaa káxan ña; xaa ra ndia ninu ndóso ñá nuu táchi: nyayo juu, in ní’i ndá’yu na ndéé xítóndie’é, ra xíta tákúu ndi’i na:

Nyayo Nyayo juu

Hakuna matata

Fatua Nyayo

Hakuna matata

Turukeni angani

Ndísu in su’va ini na xító’ni na ni ñaa ké xá na nda’á, chi sakan in káni lo’o ra in ndixa ní kútíáa na nuu ná xaa ra vichin ra in chó’ó chíkán kuaan vaxi nuu na ra ni kuví kuiso na iní saá kuñu. In káni lo’o ka ra saá xaa ná nda’á xaku tiakuí nuu va ná, in chó’ó chíkán kuaan taxi nuu ná, kísi ña na, saá ra nikúndié na ra ndakava va kuñu ñu’ú. In káni lo’o ndakindie ná ra ndondiso tuku na ña. Vichin ra ndandika vaa na nduku nda’á ña vaa ná tiin na nuu ñu’ú ndísu tákua nduku nda’á ndu’ú va ké ndandika. Ndakiin na nduva xíin ná ra ndísu nixíyo ya’vi ña chi chindié ta’án va xaa xí’ín na. Vichin ra xa xaa tu kúú na in ndúva xáku. Ndukú na ndiayú nuu yu’ú ra in yoo yoo ni xaku ndia na na nda’á, sándikó na ña xa na kan xí’ín na. Ndixa lo’o nisaa ná nda’á ra tuku ndukú na ndondiso na kuñu ra nisaá nikúchun tuku va na. Té kundaa ini na koo ñá koo ra saá ra xikutuvi va na. Saá ra ndukuita na xaa ra in ndixa kútíáa na: xa lo’o táxá’á na, xa lo’o xíka na, xa lo’o xínu na, xa in kama tu ndáva na, ra ndia ni in ichí nindákava kuñu ‘sa na. Tákuu ndi’i xaa ná ndé xítóndie’é ra in kánda kún na mií na xaa ña kútíáa ini na xí’ín na tá’án na satiaa. Nda’á ra ndondiso ña mií ña ña nikíndoo ini ña ndieé ni sákúsúchí na xaa ini ña, ndisu mií ña kúña xina xaa va.

Ndísu in tu’va ndato’ni na ra, ndia na ndéé xítóndie’é, íyó in ña ndoo nda’á: nduku nda’á ndu’ú ra xaa ñá ndakundieé ní ña kuiso ña kuñu ra ndandika ní ña, xíka va’a nda kundú’ú ña nuu nduku vali sava kán. In vavaa xaa ini tákúndi’i na kuaku ndiaa na ña ra in tuva tuku ndato’ni va na ra, nuu ñá ndi’i xaa ñá ra ña nduu kama ka va kúú ña, xaa ña nduxíka íyó ña ra ña vaa ka ndatiin va kú nda’á. ¿Ni ñaa kúú ña yo’ó? ¡Ña yoo kúú ña kúní kachi saá ña xaa ñá nducha’an ña ra ña nduvaa ka va kúú ña!

Uun kii xindee tákúú ndi’i na ndakiin tá’án tuun na xaa yo kúú na satiaa. Ndísu ni tia ní va kuni na chi nikúvi ndaki’in tá’án tuun na. Tú in ña kúchun ní xaa xí’ín ra xa in ña kuchun ñá xí’ín va, ña xa kuchun ñá xí’ín kán ra nda’á ra in tá xá ña sásíki va xá ña xí’ín ña. Ndéé na saá ra xa’á ndakaku ndíchi ini na: ni va ñaa kú kuñu ka’án na, ndísu tákúú ndi’i na ra ndakiin tá’án tuun na xaa ñá tákúún ndi’i na kúú kuñu va. In tákúú ndi’i na ra xa íyo xa íyo in chun xá na ñakan ké vaa xáchún kuñu.

Saá ra xaa ñá ná koó kuachi kii váxi ra in nduu yu’ú tákúú ndi’i na ra kachi na saá chi, kii saá ra in saá ndia nixaa kuiya ra, kuñu ra ndakaka ndichi ña, xaa kúú na kuañu ñu’ú ra tuun tin na ra, nda’á kú na kutanii ninu va. Ndia mií kuñu ra kindoo ini ña xí’ín tuun kán, ndísu kachi ña saá chi na kuachi ra té váli na ra ndiakua xíni ñú’ú kaka ndiee na ra saá ké naáa ini na nixa nixika na yatá. Saá tu xaa ná ndata’ví na chun: xaa kú na kuiso kuñu, ndísu té nixaa na nuu kua’an na ra, nda’á kú na ‘sa tákúú ndi’i nuu chun íyó. Xaa kúna kuiso iní saá kuñu ra saá ké kuvi ku’u na yuvi ndiá kaa nuu kúni na kuun na, ra nda’á ké xíniñú’ú sachún ra saá ké kuvi tandiaa ixta yu’ú ra saá ké koo ndiee tákúú ndi’i na. Yu’ú, a nuu kú mií ña ndixa, sákuachi ixta saá ké ndati’ví ña ña ndia xtiva. Ra xtiva ké ku’ní ndi’i ña’a ti’vi yu’ú ra saá ke ndaki’in ndi’i kuñu ña va’a sachún xí’í ña. Té ndii ra saá ké ña yakua ndóo kán ra ndati’ví xtiva ña ini siti ra in saá ndiakua kee ña kee. Ra ña yakua kan kúú ña tia’yu ra ikán ndaki’in itún ndiee un ra kua’nu nú ra kana kui’i nda’á nú; nda’á ké kandia kui’i ra taxi ña ri nda’á yu’ú. In saá kuu ña kuiya tá kuiya.

Ndia ña kusíki xí’ín tákúú ndi’i ña kúsii ini na ndata’ví na: yu’ú ké taxi na ndiayú nda’á kata, kuaku, kaan; xaa ké kunu, chachá’á kondo; té kúni yuvi kusíki na kondo káni ndá’á a kondo váli súkun ná itún ra, xaa ké kuiso kuñu ndava ña, kunu ña kaka ña. Ñu’ú nuu sásíkí na ra xa xíni ndi’i xaa ndiá kú nuu xá’á ña ra ndiá kú nuu ndí’í ña. Ña ndata’ví na chun iní saá kuñu yuvi ra koo ká mií kití, ni chéé ní va rí, níkuchun satiaa nuu yuvi, saá kú nuu xa’á ndu ká’nu vaa va yuvi.

Ndí ni saá chi, tákúú ndi’i na ñaa válí ini ra ka’án na saá chi koo va kuachi vaxi ka. Xaa ñá ndú’ú ninu xini ra sana ndakanini va ña ña ndíchí ka ña kan nuu xaa, kuachi ña tándiaa na kan ñu’ú, a kuni ña kandia ña chun nuu xaa chin nuu níma chin tákúú ndi’i ña ndéé tixi ña. Ñakan ké nikataan ná chi ndia in na kúví kuchéé ka nuu ná sava kán. Ña vaa xinu ña yoo ra kindoo na chi tú in na takuee ra tákúú ndi’i na tixú’vi, tákúú ndi’i na ta’vi ini. Xandia na nuu yu’ú chi té ká’án ña ra xíni ñú’ú xaa tákúú ndi’i na kaan ña.

Xita na:

Iní kuñu ra

kué in na sachún

Iní kuñu ra

kué in na sachún

Chindiéé tá’án ndi’i yó

Ndi’i yó xaa ndi’i yó

Chindiéé tá’án ndi’i yó

Ndi’i yó xaa ndi’i yó

Chindiéé tá’án ndi’i yó

Yáa kú tachi

Kuiso kú yuu, kuiso yu yó’o

Ndi’i yó sakuá’nu tá’án yo

Kuiso kú yuu, kuiso yu yó’o

Ndi’i yó sakuá’nu tá’án yo

Ña kitá’án yó ké nduvi

Inuú sachún yó

xaa ñá vií koo kuñu yo

Inuú sachún yó

xaa ñá vií koo kuñu yo

In kuu yó saá ké ndaku koo yó

Yaa yoo ké nda kata ndi’i iní saá kuñu yuvi. Ndia kii vichin ra xíta kuñu yo ñá, saá ké kúndáini yo ña síín kú yó nuu kití, a nuu ná na nixíín ndakaka ndichi.

Ni xini va tákúú ndi’i kití kumi xaa rí xitondie’é tákúú ndi’i ña kuu saá yó’o ra, ni ndákaka ndichi ri. Ni ni xín rí kata rí chi ndié ní lo’o kúka’an nuu ri chi. Yu’ú ra ña kuva’a kaxi ñá’a va kú ña, suvi ñá kata ké. Ni xín rí ndanama rí ndakiin rí kuxiyo mií rí tákua ndúkú rí ñaa kaxi ri ra ñakan kú yaa va ña.

Na yuvi ra té xáto’ó na tákúú ndi’i kuñu ra vaa va kána chun; ndísu té xá’á xini kundasí tá’án ña xí’ín xaa ra xá’á ña kútíáa ña nuu tá’án ña ra, saá ké ndúú ña tá kití ñani kuachi ña rí nixín ndakaka ndichi va.

Ra ndaxicóni tuun kú/ traducción/ translation/ tradução/ traduction:

Florentino Solano.

 

Originally published at Jalada

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s